Oszustwo i wyłudzenie to jedne z tych przestępstw, które potrafią dotknąć każdego: osoby prywatne, przedsiębiorców, seniorów, a nawet bardzo ostrożnych użytkowników internetu. Czasem zaczyna się niewinnie – „okazja” na portalu sprzedażowym, telefon z „banku”, prośba o dopłatę do przesyłki, inwestycja z gwarantowanym zyskiem. Kiedy emocje opadną, okazuje się, że pieniądze zniknęły, a kontakt z drugą stroną urwał się jak nożem uciął. Jak w takich sytuacjach działa prawo i w jaki sposób chroni poszkodowanych?
Oszustwo i wyłudzenie – na czym polega problem?
W potocznym języku „wyłudzenie” bywa używane szeroko, ale najczęściej w praktyce chodzi o sytuacje, w których sprawca doprowadza ofiarę do niekorzystnego rozporządzenia mieniem – czyli sprawia, że poszkodowany oddaje pieniądze, przekazuje dane, podpisuje umowę albo robi przelew, którego normalnie by nie wykonał.
Kluczowy jest mechanizm: sprawca posługuje się wprowadzeniem w błąd, wykorzystuje błąd już istniejący lub żeruje na niezdolności do należytego pojmowania sytuacji. To może być fałszywa informacja („to bezpieczna inwestycja”), podszycie się pod instytucję („tu dział bezpieczeństwa banku”), a nawet zatajanie istotnych faktów („auto bezwypadkowe”, gdy w rzeczywistości było poważnie uszkodzone).
Jak prawo chroni poszkodowanych?
Ochrona działa na kilku poziomach: karnym (ściganie sprawcy), cywilnym (odzyskiwanie pieniędzy) i często także „praktycznym” (zabezpieczanie dowodów, blokowanie dalszych strat).
1) Zgłoszenie i postępowanie karne
Podstawowym krokiem jest złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa. W praktyce im szybciej, tym lepiej – bo rośnie szansa na namierzenie sprawcy i zabezpieczenie środków (np. na rachunku, jeśli nie zdążyły „wyparować” przez kolejne przelewy).
W ramach postępowania organy mogą:
- przesłuchać świadków i poszkodowanego,
- zebrać dane z banków i platform (numery kont, logowania, adresy IP),
- zabezpieczyć urządzenia, korespondencję, historię transakcji,
- zlecić opinie biegłych (np. informatycznych).
Prawo przewiduje też narzędzia takie jak zabezpieczenie majątkowe, które – w sprzyjających okolicznościach – pozwala „zamrozić” część majątku sprawcy na poczet przyszłych roszczeń. To istotne, bo wyrok skazujący nie zawsze automatycznie oznacza zwrot pieniędzy, jeśli sprawca nie ma już z czego płacić.
2) Prawa poszkodowanego w sprawie karnej
Poszkodowany nie musi być tylko „dawcą zeznań”. Może aktywnie uczestniczyć w sprawie: składać wnioski dowodowe, przeglądać akta w określonym zakresie, a w sądzie działać jako oskarżyciel posiłkowy. Często to właśnie aktywność poszkodowanego pomaga „dopychać” sprawę dowodowo, bo oszustwa internetowe bywają rozproszone i wielowątkowe.
W takich sprawach wsparcie, jakie zapewnia adwokat, bywa bardzo praktyczne: pomaga właściwie opisać zdarzenie, sformułować wnioski dowodowe (np. o zabezpieczenie danych z konkretnej platformy), a także pilnuje, by sprawa nie utknęła na etapie „brak danych sprawcy”.
3) Droga cywilna: odzyskiwanie pieniędzy
Niezależnie od ścieżki karnej, często warto rozważyć roszczenia cywilne – zwłaszcza gdy wiadomo, kto jest drugą stroną umowy lub gdzie trafiły pieniądze. W praktyce cywilnie dochodzi się zwrotu nienależnego świadczenia, odszkodowania lub unieważnienia/uchylenia skutków oświadczeń woli złożonych pod wpływem błędu czy podstępu (zależnie od stanu faktycznego).
Ważne: sprawa karna i cywilna mogą toczyć się równolegle, ale wymagają przemyślanej strategii dowodowej. Dobrze zebrane dokumenty i korespondencja potrafią przesądzić o skuteczności działań.
Co robić od razu po odkryciu oszustwa?
- Zabezpiecz dowody: zrzuty ekranu ogłoszeń, czaty, e-maile, SMS-y, potwierdzenia przelewów, numery telefonów, linki, dane profili.
- Skontaktuj się z bankiem: czasem da się uruchomić procedury odzyskiwania lub blokady (szanse zależą od czasu i rodzaju przelewu).
- Zgłoś sprawę na policję/prokuraturę: opisz szczegółowo przebieg, podaj kwoty, daty, kanały kontaktu.
- Uważaj na „odzyskiwaczy”: po oszustwie często pojawiają się kolejne próby wyłudzenia („pomożemy odzyskać środki za opłatą z góry”).
Oszustwo i wyłudzenie bazują na manipulacji i presji czasu, ale prawo daje poszkodowanym realne narzędzia: możliwość ścigania sprawcy, zabezpieczenia majątku, aktywnego udziału w postępowaniu oraz dochodzenia roszczeń cywilnych. Kluczem jest szybka reakcja i porządne dowody. A gdy sprawa jest złożona lub stawką są większe pieniądze, adwokat może pomóc przejść przez procedury tak, by zwiększyć szanse na ustalenie sprawcy i odzyskanie środków.
